Warmia w skrócie: gdzie leży, miasta i historia

Warmia to historyczna kraina w północno-wschodniej Polsce. Dziś leży w województwie warmińsko-mazurskim, ale nie jest tym samym co Mazury: ma inną historię i inną tradycję religijną. Encyklopedia Warmii i Mazur opisuje jej dawne granice jako zarys trójkąta, który od Zalewu Wiślanego sięga w głąb lądu wzdłuż dorzeczy Pasłęki i Łyny.

Gdzie leży i jakie ma miasta

Dominium biskupie, czyli dawna Warmia, miało według Muzeum Warmii i Mazur około 4250 km². Według Wikipedii z południa i wschodu sąsiadowały z nim Mazury, a od północy Barcja i Natangia. Encyklopedia wymienia wśród miast Warmii Braniewo, Frombork, Ornetę, Pieniężno, Lidzbark Warmiński, Dobre Miasto, Jeziorany, Reszel, Biskupiec, Bisztynek, Barczewo i Olsztyn.

• Braniewo to najstarsze miasto Warmii, lokowane w XIII wieku. Pierwszy biskup warmiński Anzelm wybrał je na swoją siedzibę.
• Frombork był siedzibą katedry i, według Wikipedii, formalną stolicą Warmii.
• Lidzbark Warmiński był od połowy XIV wieku główną rezydencją biskupów.
• Olsztyn to dziś największe miasto dawnej Warmii. Po 1945 roku awansował na stolicę regionu, dziś województwa, ale stolicą samej historycznej Warmii nie był.

Od biskupstwa do Korony i Prus

W 1243 roku papież Innocenty IV i jego legat Wilhelm z Modeny utworzyli na ziemiach dawnych Prusów cztery diecezje, w tym warmińską. Trzecia część jej terytorium należała do Kościoła, więc rządził nią biskup, a nie zakon krzyżacki. Stąd nazwa „Święta Warmia”. Biskup dzielił władzę z kapitułą katedralną, a kraina była podzielona na dziesięć komornictw, z których trzy (Frombork, Pieniężno i Olsztyn) zarządzała kapituła.

Po drugim pokoju toruńskim w 1466 roku dominium znalazło się w granicach Korony. Pozostało w nich do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku, kiedy Warmię objęły Prusy. W zamku w Lidzbarku Warmińskim mieszkał od 1767 do 1794 roku biskup Ignacy Krasicki. W 1945 roku Warmia została włączona do państwa polskiego, a większość dzisiejszych mieszkańców to, jak zaznacza encyklopedia, przybysze z czasów po wojnie lub ich potomkowie.

Dziedzictwo, które widać do dziś

Według encyklopedii to katolicyzm wyróżniał Warmię na tle reszty Prus Wschodnich, co do dziś widać choćby w przydrożnych kapliczkach. W Gietrzwałdzie, jak podaje Wikipedia, od 27 czerwca do 16 września 1877 roku zgłaszano objawienia maryjne i dziś działa tam sanktuarium. Wśród świeckich zabytków są zamek biskupów w Lidzbarku Warmińskim, zbudowany od 1350 do 1401 roku, oraz zamek kapituły w Olsztynie, w którym mieszkał Mikołaj Kopernik. Więcej o zamkach regionu w osobnym artykule.

Własne dziedzictwo to także gwara. Warmiacy mówili nią od pokoleń, dziś jest bliska wymarcia, ale według PAP figuruje na liście niematerialnego dziedzictwa kultury, a w Olsztynie prowadzi się kurs gwary warmińskiej.

Jak nie pomylić z Mazurami

Gdy ktoś mówi „Mazury”, ma zwykle na myśli krainę jezior na wschód i południe od Warmii. Sama Warmia leży jednak częściowo na Pojezierzu Mazurskim i, jak zaznacza encyklopedia, nie różni się od niego klimatem ani rzeźbą terenu, więc krajobraz bywa podobny. Różnice tkwią w historii i tradycji, o czym piszemy w osobnym artykule.