Warmia i Mazury: czym się różnią te dwie krainy?

Warmia i Mazury leżą dziś w jednym województwie, więc często mówi się o nich razem, jednym tchem. Historycznie to jednak dwie osobne krainy. Gdy źródła się nie zgadzają, zaznaczamy to w tekście.

Województwo warmińsko-mazurskie działa od 1 stycznia 1999 roku, a jego stolicą jest Olsztyn. Według Urzędu Marszałkowskiego składa się z historycznych krain: Warmii, Mazur i Powiśla. Warmia leży po części na Pojezierzu Mazurskim i, jak pisze encyklopedia regionu, nie różni się od niego klimatem ani rzeźbą terenu. Dlatego krajobraz bywa podobny, a różnice leżą gdzie indziej.

Dwie różne drogi

W 1243 roku utworzono diecezję warmińską, a jej część stała się dominium biskupim. Od drugiego pokoju toruńskiego w 1466 roku należała do Korony, a po pierwszym rozbiorze w 1772 roku weszła w skład Prus. Mazury, według encyklopedii regionu, pozostały po 1466 roku w państwie krzyżackim, a w 1525 roku weszły w skład Prus Książęcych, lenna Korony. Sekularyzacja i reformacja przesądziły o ewangelickim charakterze tamtejszej ludności. W 1772 roku obie krainy znalazły się w prowincji Prusy Wschodnie.

Wyznanie i tradycje

Najczęściej wskazywana różnica to wiara. Według PAP wsie warmińskie przez pokolenia były w przeważającej części katolickie, a Mazurzy byli ewangelikami, i to ten podział sprawił, że kultura obu krain znacząco się różniła. Encyklopedia zapisuje, że katolicyzm odróżniał Warmię od reszty Prus Wschodnich. National Geographic Polska dodaje, że maryjne kapliczki miały wyznaczać granice Warmii i odróżniać ją od protestanckich sąsiadów.

Gdzie kończy się jedna kraina

Granice Warmii wynikają z granic dawnego dominium biskupiego i są opisane stosunkowo wyraźnie. Z Mazurami jest trudniej. Według Wikipedii nigdy nie były one osobną jednostką administracyjną ani kościelną. Granica jest najwyraźniejsza na południu, wschodzie i na większości zachodu, a na północy i północnym zachodzie płynniejsza. Encyklopedia Warmii i Mazur opisuje Mazury jako region geograficzny i kulturowy, obejmujący większość Pojezierza Mazurskiego. Historycy opisywali ją różnie: według Wikipedii Max Toeppen wyłączył z Mazur Ostródę i Nidzicę, a encyklopedia regionu wymienia je dziś wśród miast Mazur.

Plebiscyt 1920 i rok 1945

11 lipca 1920 roku odbył się plebiscyt na części obu krain. Według PAP objął z Warmii miasto Olsztyn oraz powiaty olsztyński i reszelski, z Mazur osiem powiatów, a z Powiśla cztery. Za pozostaniem w Niemczech oddano według PAP 97,89 proc. głosów. Według Wikipedii plebiscyt nie objął powiatów węgorzewskiego i gołdapskiego, uznawanych wtedy za zgermanizowane. W 1945 roku obie krainy znalazły się w Polsce. Encyklopedia zaznacza, że większość dzisiejszych mieszkańców Warmii to ludzie przybyli po wojnie, a z Mazur wyjechały tysiące dotychczasowych mieszkańców.