Historia Mazur w skrócie: od Prusów do dziś

Historia Mazur to opowieść o ludziach, którzy mówili po prusku, po polsku i po niemiecku. To tylko zarys; jeśli źródła podają różne daty lub liczby, piszemy o tym.

Prusowie i zakon krzyżacki

Według Encyklopedii Warmii i Mazur najstarsze ślady osadnictwa na tych ziemiach pochodzą z czasów kultury łużyckiej, między XIII a V wiekiem przed naszą erą. Później mieszkały tu plemiona pruskie, które nie stworzyły jednolitego państwa. Według polskiej Wikipedii Galindowie zajmowali południową część dawnych Prus, od okolic Pasymia i Szczytna po Wielkie Jeziora Mazurskie, a Jaćwingowie okolice Ełku i Olecka. Jak podaje wspomniana encyklopedia, w XIII wieku plemiona uległy zakonowi krzyżackiemu, a po upadku powstań w 1283 roku ich ziemie znalazły się pod jego władzą.

Osadnicy z Mazowsza i Prusy Książęce

Od XIV wieku południe i wschód Prus zasiedlali chłopi z Mazowsza, od których wzięła się nazwa „Mazury”. Po drugim pokoju toruńskim z 1466 roku państwo zakonne było lennem Polski. W 1525 roku Albrecht Hohenzollern, ostatni wielki mistrz, złożył w Krakowie hołd królowi Zygmuntowi I Staremu. Państwo zakonne zeświecczono i przekształcono w dziedziczne Prusy Książęce, lenno Korony Polskiej, a Albrecht przeszedł na luteranizm. Luteranizm przyjęli też Mazurzy, co odróżniało ich od katolickiej Warmii.

Do lat 70. XIX wieku językiem oświaty i literatury religijnej był tam polski. Według polskiej Wikipedii w połowie XVI wieku w Ełku i Królewcu wydano więcej polskich książek niż w całej Rzeczypospolitej. To ocena historyków, a jej daty w literaturze nieco się różnią.

Królestwo Prus i germanizacja

W 1701 roku powstało Królestwo Prus. Od 1709 do 1711 roku przeszła dżuma, po której ludność Mazur spadła według polskiej Wikipedii o około jedną trzecią. W 1772 roku, po pierwszym rozbiorze Polski, Mazury i Warmia weszły w skład prowincji Prusy Wschodnie. Pruska polityka stopniowo wypierała język polski z życia publicznego, a w 1873 roku usunięto go ze szkół.

XX wiek: wojna, plebiscyt i rok 1945

W sierpniu 1914 roku, po wkroczeniu wojsk rosyjskich do Prus Wschodnich, w rejonie Stębarka odbyła się bitwa nazywana II bitwą pod Tannenbergiem, która trwała od 26 do 30 sierpnia. Niemcy rozbili wtedy rosyjską 2 Armię, a później wyparli także 1 Armię w bitwie nad jeziorami mazurskimi.

11 lipca 1920 roku odbył się plebiscyt, który według serwisu dzieje.pl objął 15 powiatów: trzy na Warmii, osiem na Mazurach i cztery na Powiślu. Według IPN za Polską głosowało około 3 procent uczestników. Serwis dzieje.pl podaje 97,89 procent głosów za pozostaniem w Rzeszy, czyli nieco ponad 2 procent za Polską. Do Polski przyłączono osiem gmin, pięć na Powiślu i trzy na Mazurach. Działdowo weszło w granice Polski bez plebiscytu.

Po II wojnie światowej region znalazł się w Polsce. Ludność niemiecką wysiedlono, a na jej miejsce osiedlano Polaków repatriowanych z terenów włączonych do ZSRR oraz Ukraińców wysiedlonych w akcji „Wisła”. Po 1945 roku niemal wszyscy mazurscy Niemcy wyjechali, a większość dzisiejszych mieszkańców przybyła po wojnie. W spisie z 2011 roku mazurską identyfikację, także jako drugą obok polskiej, zadeklarowało 1376 osób. Od 1999 roku Mazury i Warmia tworzą jedno województwo.