Kultura i tradycje Mazur: gwara, obyczaje, kuchnia

Kultura i tradycje Mazur mają kilka warstw: polską, pruską i niemiecką. Przy każdej informacji wskazujemy, skąd ją mamy.

Ludzie i wiara

Mazurzy to potomkowie polskich osadników z Mazowsza, głównie chłopów, a także szlachty, którzy zasiedlali południe Prus i mieszali się z ludnością pruską i kolonistami z Rzeszy. Encyklopedia Warmii i Mazur pisze, że byli w przeważającej części ewangelikami, a ich religijność była silna. Język polski kojarzono tam z życiem religijnym, a niemiecki ze szkołą i administracją.

Gwara mazurska

Gwara mazurska to odmiana dialektu mazowieckiego, z licznymi zapożyczeniami z języka niemieckiego. Według polskiej Wikipedii jej cechą, wspólną z gwarami Mazowsza, jest mazurzenie: dźwięki „sz, ż, cz, dż” wymawia się jak „s, z, c, dz”. W XIX wieku wypierał ją niemiecki, a po 1945 roku stopniowo zanikała z powodu wyjazdów do Niemiec, wrogości wobec luterańskich Mazurów i wpływu polszczyzny standardowej.

Według szacunków Gerda Hentschela, przytaczanych w polskiej Wikipedii, na początku XXI wieku mogło ją znać 10 do 15 tysięcy osób. Ta sama encyklopedia pisze, że dziś gwara ma znaczenie przede wszystkim jako symbol tożsamości: od 2015 roku odbywa się Festiwal Kultury Mazurskiej w Sorkwitach, w szkołach organizuje się konkursy mowy mazurskiej, a w 2018 roku wydano w tej gwarze „Małego Księcia”.

Obyczaje i wierzenia

Dawne zwyczaje najłatwiej poznać w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku. Jak pisze serwis dzieje.pl, pomysł muzeum zrodził się w Królewcu w 1909 roku, a obiekty przenoszono do Olsztynka od 1938 do 1942 roku. Skansen odwiedza rocznie około 100 tysięcy osób. Na wystawie „Adwent na Mazurach” w chacie z Gązwy pokazano wieniec adwentowy nad stołem, kancjonał, czyli śpiewnik do domowych nabożeństw, oraz „kąt dla wędrujących dusz”: w Wigilię wierzono, że dusze odwiedzą dom, więc wokół pieca sypano piasek, a przy ławie stawiano półmisek z jedzeniem.

Wystawy wielkanocne w tym samym muzeum pokazują cztery aranżacje w chatach z różnych wsi, z ewangelickim świętowaniem na początku. Do stałych wydarzeń należą Święto Ziół 15 sierpnia i wojewódzkie dożynki we wrześniu.

Polska Wikipedia opisuje też dawne zwyczaje: dwanaście dni między Bożym Narodzeniem a Trzema Królami miało przepowiadać pogodę na kolejne miesiące, na Nowy Rok po wsiach chodziły przebrane grupy, a w wigilię św. Jana dziewczęta puszczały wianki na wodę. Wierzono w demony, takie jak topnicy, ogniki i mary, a przed urokami chroniono się, kładąc siekiery w oborach.

Kuchnia

Ministerstwo Rolnictwa opisuje regionalną kuchnię jako tradycję dawnych Prus Wschodnich, łączącą wpływy polskie i niemieckie. Na liście produktów tradycyjnych w województwie warmińsko-mazurskim są między innymi:

• Mazurska kiełbasa wędzona i mazurska karkówka wędzona, wpisane 29 lutego 2008 roku. Mięso pochodzi od świń hodowanych w Baniach Mazurskich, jest wędzone na gorąco, bez konserwantów.
• Sękacz mazurski, wpisany 1 czerwca 2006 roku. To ciasto w kształcie ściętego stożka z sękami na bocznej powierzchni. Strona ministerstwa przytacza kilka legend o jego pochodzeniu.
• Marchew po mazursku, wpisana 12 lipca 2019 roku: utłuczona masa z marchwi i ziemniaków ze skwarkami lub masłem. Według opisu zwyczaj jedzenia marchwi pojawił się na Warmii i Mazurach prawdopodobnie w XVI wieku.